Organska biljna proizvodnja

organska-biljna-proizvodnjaBiljna proizvodnja u organskoj poljoprivredi je zasnovana na smernicama za plodnost tla, plodored, zaštitu bilja i proizvodnju i skladištenje stočne hrane. Ove smjernice odražavaju principe organske proizvodnje. Većina proizvodnih praksi koje se koriste u organskoj poljoprivredi su direktno povezane sa ograničenom upotrebom hemikalija kao što su đubriva i pesticidi. Zbog tih organičenja proizvodni sistem mora da uzme u obzir značajnu međusobnu povezanost u okviru sistema proizvodnje hrane. Svaka pojedinačna primjena ili metoda ima uticaja na drugi aspekt u okviru farme. Dobra poljoprivredna praksa ima dugoročni uticaj na sistem i dalekosežne rezultate za veću dobit. Pravilno skladištenje stajnjaka i ostalih organskih đubriva može da smanji korov, što će rezultirati većim prinosom i boljem kvalitetu žita. Dobra stočna hrana predstavlja dobru ishranu za životinje, što će rezultirati visokim prinosom. Organska poljoprivreda mora da se oslanja uglavnom na svoje resurse na farmi.

2.1. Plodored u organskoj poljoprivredi

Plodored je ključ za uspješnu organsku proizvodnju. Plodored je esencijalan instrument za organsku poljoprivredu da bi se obezbijedila dugoročna i kratkoročna plodnost tla, da bi se smanjili korovi i da bi se doprinelo prirodnom načinu zaštite bilja. Pored toga, proizvodnja azota leguminozama na farmi, omogućava visok nivo prinosa, s obzirom da je nabavka organskih đubriva ograničena i prilično skupa.

Plodored je u suštini serija useva koji se sade jedan za drugim. U slučaju međuuseva, usevi mogu čak da se preklapaju. Kod nekih slulčajeva travnjaci se koriste kao dio plodoreda, naročito kod siromašnog zemljišta.

Odabir useva zavisi od mnogo različitih kriterijuma. Pored prirodnih uslova (npr. klime, ph-vrednosti, tipa i kvaliteta zemljišta, opasnosti od erozije), odabir useva za plodored zavisi od sledećih aspekata:

•Ekonomskih razloga;

•Upotrebu/obezbeđenje azota i ostalih minerala;

•Efekata na sadržaj humusa zemljišta;

•Kontaminacija štetočinama (fito-sanitarna funkcija);

•Koristi ili nedostaci od prethodnih useva;

•Sejanje useva na vreme i raspored rada.

Ograničenje u kupovini azotnih đubriva je razlog za upotrebu leguminoza u plodoredu organske poljoprivrede. Pasulj, grašak, leća, soja se mogu koristiti kao usevi koji donose dobit, a u isto vrijeme će obezbediti višak azota. Detelina i lucerka se koriste za proizvodnju stočne hrane, a u isto vreme ostavljaju azot u zemljištu i doprinose teksturi zemljišta obezbeđujući veliku količinu organskih materija sa korenjem. Različite leguminoze se koriste za među-useve ili zelene useve, koji u isto vreme obezbeđuju višak azota. Nivo humusa u zemljištu je još jedan značajan kriterijum za odabir useva.

Neki usevi se nikada ne smeju uzgajati jedan za drugim, npr.:

•Pšenica nakon ječma (ječam nakon pšenice je moguć);

•Letni ječam poslije zobi,

•Seme uljane repice nakon šećerne i stočne repe;

•Grašak nakon lana;

•Lucerka nakon crvene deteline.

Ekonomski razlozi su značajni za odabir useva i plodored. Usevi koji obezbeđuju dobru dobit imaju prioritet u meri u kojoj ne ugrožavaju održiv plodored. Radno opterećenje tokom godine je još jedan ekonomski razlog za odabir useva, naročito useva koji zahtevaju intenzivan rad, kao što je krompir i povrće koji treba dobro da se isplaniraju.

U organskoj poljoprivredi naročito, čitav sistem biljne proizvodnje se mora uzeti u obzir, a ne samo jedan usev. Čak i sa ekonomskog stanovišta je veoma bitno obračunati bruto maržu na prosek svih useva, uključujući stočnu hranu koja se koristi kod stočarske proizvodnje na farmi.

2.2. Zaštita bilja

Za suzbijanje štetočina u organskoj proizvodnji je, uz dobro poznavanje i imitiranje agroekosistema, potrebno:

•Vršiti stalan monitoring ekonomski značajnih štetočina;

•Obavezno primenjivati sve preventivine agrotehničke mere;

•Primenjivati mehaničke mere borbe i

•Kao krajnju meru, primjenjivati dozvoljene biopesticide.

2.2.1. Monitoring ekonomski značajnih štetočina

Praćenje pojave štetočina se najlakše obavlja pomoću obojenih lepljivih ploča različitih boja, posuda koje se plitko ukopavaju u zemljište i pune vodom sa deterdžentom u kome se insekti utope, klopki za glodare i slično.

Kada monitoring pokaže da preventivne mere nisu bile dovoljno efikasne i da mehaničkim i fizičkim merama borbe ne možemo održavati brojnost štetočina ispod ekonomskog praga štetnosti, može se pristupiti primeni biopesticida.

2.2.2. Repelenti i atraktanti – semihemikalije

Repelenti odbijajuju štetočine od biljaka. Odbijajući efekat bakra na krompirovu zlaticu i pimetrozina na biljne vaši, već su našli širu primenu u praksi. U združenim usevima se postiže repelentni efekat izlučevina pojedinih biljaka (paradajiz je dobro sejati uz kupus jer odbija leptira kupusara, a šargarepa posejana u blizini luka odbija lukovu muvu. Poznato je da kadifica i neven odbijaju nematode.

Kapsaicin iz semena ljute paprike koristi se kao repelent za sisare (zečevi i kunići) koji nanose štetu mladim voćnjacimai i povrću. Osim hemijskih, repelentni efekat ima i zvuk na neke insekte i posebno ptice.

Značajnu primenu u praksi imaju repelentni feromoni. Neki štetni insekti (npr. tvrdokrilci) u momentu kada se prenamnože emituju određene repelentne materije za ostale insekte, kako bi sačuvali dovoljno hrane i prostora, kao upozorenje ostalim insektima.

Atraktanti su materije koje privlače insekte u njihovoj potrazi za hranom ili ženkama u vreme parenja. Široko je raširena primena ukopanih čaša sa pivom u cilju privlačenja i ubijanja puževa. U cilju suzbijanja nekih insekata i glodara, postavljaju se zamke sa privlačnim materijama i otrovnim materijama koje ubijaju privučene štetnike.

Kao atraktanti mogu poslužiti i pojedine biljke koje se seju samo kao klopka-usev. Naime, ako se poseje plavi patlidžan oko useva krompira, zlatica preferira ishranu njime i u tom slučaju patlidžan predstavlja klopka-usev. Kada dođe do prenamnožavanja štetočine, biljka se uništava zajedno sa njima i tako onemogućava prelazak na gajeni usev.

Vrlo često se kao atraktanti koriste seksulani hormoni koji se postavljaju u kućice sa ljepljivim pločama. Mužjaci privučeni tim hormonima se zalepe za ploče i tako se onemogućava njihovo dalje razmnožavanje. Široku primenu imaju u voćarstvu i vinogradarstvu. Ekotrapovi funkcionišu na principu privlačenja štenih insekata pomoću seksualnih feromona i njihove ishrane otrovnim materijama koje se nalaze u ovim klopkama.

2.3. Proizvodnja i čuvanje stočne hrane u organskoj poljoprivredi

Organska stočarska proizvodnja se zasniva na balansiranom odnosu zemljište-biljka, biljka-životinja i životinja-zemljište. Stočna hrana se u principu mora obezbediti sa same proizvodne jedinice, a ukoliko nije moguće, onda upotrebom stočne hrane sa druge proizvodne jedinice iz organske stočarske proizvodnje. Tokom perioda godišnje ispaše stada, najmanje 50% stočne hrane mora da bude sa same jedinice farme, a u slučaju kada to nije izvodljivo, hrana mora da se proizvede u saradnji sa drugom organskom proizvodnom jedinicom. Od ukupnog iznosa suve materije obroka, prosječna porcija obroka može da sadrži do 30% suve materije proizvedene na proizvodnoj jedinici koja je u periodu prelaska. Ukoliko hrana za stoku potiče sa sopstvene farme, ovaj procenat može da bude do 60%.

Broj životinjskih jedinica po području je ograničen da bi se:

•Izbjegla pretjerana ispaša i erozija zemljišta i biodiverziteta;

•Obezbijedila optimalna upotreba đubriva (stajnjaka);

•Spriječila kontaminacija zemljišta, podzemnih i površinskih voda.

Gustina naseljenosti u objektu se određuje u zavisnosti od vrste, rase, pola i uzrasta životinja radi obezbjeđivanja dovoljno prostora za normalno stajanje, lako ležanje, okretanje i pravljenje prirodnih pokreta (npr. mahanje krilima, protezanje). Minimalne površine za uzgoj po životinji za sve različite vrste i klase su definisane u Pravilniku o metodama organske stočarske proizvodnje.

Pristup slobodnim pašnjacima i pokrivenom ispustu (slobodnim površinama) je obavezan da bi se kretali, kad god fiziološke potrebe životinja to zahtevaju i kada vremenski uslovi dozvoljavaju. U proizvodnji organske stočne hrane može se koristiti stočna hrana mineralnog porekla, mikroelementi, vitamini, provitamini i hemijski definisane supstance koje imaju slične efekte.

U ishrani životinja se mogu koristiti jedino aditivi dozvoljeni Pravilnikom,

enzimi, mikroorganizmi, konzervansi, vezivna sredstva, koagulanti anti-zgrušavajući agensi,

antioksidansi, aditivi za silažu, određene supstance koje se koriste za ishranu životinja i pomoćna sredstva koja se koriste za stočnu hranu. Antibiotici, kokcidiostatici, medicinske supstance, stimulatori rasta ili bilo koje druge supstance koje su namijenjene stimulisanju rasta ili proizvodnje se ne smeju koristiti u ishrani životinja.

Organska proizvodnja koristi različite vrste stočne hrane:

• zelene biljke za ishranu sa prirodnih i zasijanih travnatih površina;

• zelenu biljnu masu proizvedenu na obradivom zemljištu;

• korenje-podanci (sočna) hrana;

• zrnasta hraniva, njihove proizvode i nus-proizvode;

• mješavinu koncentrata iz organske proizvodnje;

• konzervirano povrće.

2.3.1 Dobra poljoprivredna praksa u proizvodnji stočne hrane

Mere dobrih poljoprivrednih praksi se primjenjuju radi uzgoja zdravih životinja pod generalno prihvaćenim uslovima. To se postiže definisanjem i upravljanjem kritičnim kontrolnim tačkama u svim oblastima organske stočarske proizvodnje kakve su:

• Zdravlje životinja;

• Higijena muže;

• Ishrana i pojenje;

• Dobrobit životinja;

• Životna sredina.

Dobra poljoprivredna praksa koristi tačno vođenje evidencije, naročito o podacima koji omogućavanje praćenje:

• Upotrebe đubriva, proizvoda za zaštitu bilja i drugih sličnih podataka;

• Tipova i načina primjene veterinarskih lijekova;

• Nabavke i upotrebu stočne hrane;

• Jedinstvenog identifikacionog broja muznih životinja na farmi;

• Temperature na kojoj se čuva mleko.

Uslov za uspješnu primjenu mjera dobre poljoprivrede prakse (DPP) je kontinuirana obuka svih zaposlenih na farmi u proizvodnji, higijeni i obezbeđivanju standarda proizvedene hrane, ali takođe i higijene i bezbjednosti svih zaposlenih, podednako.

Mere Efekti relizovane mere

Cilj mere: Poštovanje optimalnih potreba životinja po pitanju vode i hrane

Obezbediti optimalnu količinu hrane i vode

Količina i kvalitet hrane prilagođen starosti, tjelesnoj težini, periodu laktacije, stepenu proizvodnje, rastu, bremenitosti, aktivnostima i klimi;

Obezbediti redovnu kontrolu i održavanje kvaliteta i kvantiteta vode

Ograđene zalihe vode, zaštita od neželjene i namjerne kontaminacije; prostor oko zaliha vode čist i bez izmeta životinja; bez zajedničkih polutanata: patogenih mikroorganizama (npr. Escherichia coli), agrohemikalija (pesticida, ulja, rastvarača i nitrata); u slučaju bilo kakve sumnje u kvalitet vode, obaviješteni relevantni organii i izvršena provjera vode pre upotrebe.

Podeljena oprema za rukovanje hemikalijama, od opreme za rukovanje stočnom hranom

Oprema i sprave za mlekarstvo (sirenje) se nikada ne upotrebljavaju za agrohemikalije i mešanje veterinarskih resursa; spriječena kontaminacija slučajnim prosipanjem, provetrenost itd.

Bezbedna i odgovarajuća primena đubriva i protektivne mere za biljke na pašnjacima i useve stočne krme.

Precizna evidencija svih dozvoljenih aplikacija i odobreni inputi za useve stočne hrane, pašnjake, životinje ili zgrade; poštovanje perioda karence; poštovanje smernica za primenu inputa; obeležena sva tretirana područja, pre ispaše ili kupovine novog pašnjaka verifikovani inputi koji su se koristili u prethodnom periodu (istorijat polja), a ukoliko ne postoje na raspolaganju podaci, izvršiti analizu zemljišta;

Uvek morate imati na umu, da kada se tretira pesticidima, dolazi do sprej efekta. Zbog tog efekta se mogu kontaminirati netretirana područja (obližnji pašnjaci ili obradivo zemljište). Ukoliko se primete bilo kakva oštećenja na biljkama, naročito od herbicida, potrebno je proveriti izvor oštećenja prije nego što se stoka pusti na pašnjak.

Mere Efekti relizovane mere

Cilj mere: Kontrola uslova u skladištima stočne hrane

Hemikalije i poboljšivači za tretiranje stočne hrane i sastojaka stočne hrane primijenjeni u

skladu sa Zakonom o ogranskoj proizvodnji i Pravilnikom o metodama organske stočarske proizvodnje

Koristiti jedino odobrene inpute i spriječiti kontaminaciju stočne hrane, vode i mleka; primena inputa u skladu sa instrukcijama proizvođača inputa; proveriti relevantnost zadatka inputa (za zgrade, pristupne puteve, itd, ili stočnu hranu, pašnjak, životinje, itd.); poštovanje perioda karence.

Stočna hrana za različite tipove životinja je odovojeno skladištena

Obezbediti za sve životinje optimalno balansiran obrok u skladu sa njihovim potrebama, starosti i sličnim potrebama; onemogućiti mešanje konvencionalne i organske stočne hrane.

Spriječiti kontaminaciju u skladištu

Sprečiti kontakte kontaminatora sa stočnom hranom i sirovinama; skladište dobro provjetreno, otklonjena toksična para; upravljanje pesticidima, đubrivima i medikamentima u skladu sa propisima; herbicidi skladišteni odvojeno od ostalih poljoprivrednih hemikalija, đubriva i sjemena; pripremiti upravljanje insektima, štetočinama u skladištima stočne hrane; zaštititi koncentrisovanu stočnu hranu i sijeno od izvora vlage; silaža i ostali fermentisani proizvodi skladišteni pod hermetičkim uslovima.

Ukloniti oštećenu stočnu hranu

Sprečiti toksičnost muznih životinja od gljiva zbog oštećene stočne hrane (može dospjeti u mleko).

Svi dobavljači da poštuju uslove sistema kvaliteta

Dobavljač je razvio sistem kvaliteta, mogućnost da prati i odredi moguće štetne ostatke i njihov izvor.

Voditi preciznu evidenciju za kupljenu stočnu hrani i sastojke stočne hrane na farmi (čuvati račune i isporuke)

Razviti sistem monitoringa za svu stočnu hranu i sastojke stočne hrane koji dospiju na farmu; u svakom trenutku da postoji mogućnost identifikovanja aktivnosti i praćenja kupovine stočne hrane.

2.3.2 PROIZVODNJA i prehrana stoke ZELENOM STOČNOM HRANOM

Najveći dio travnatih površina je za ekstenzivnu proizvodnju i to područje

može preći na organsku proizvodnju bez većih investicija i promjena. To područje može da pruži biološki vrijednu stočnu hranu, bogatu vitaminom C i E, karotenoidima, mineralima, ugljenim

hidratima itd. Takvi hranljivi sastojci zelene stočne hrane su na raspolaganju i lako su svarljivi za razliku od hranljivih sastojaka konzervirane stočne hrane.

Ispaša povećava produktivnost pašnjaka za 30%. Ispaša je obavezna u organskoj proizvodnji jer životinje na svežem vazduhu i suncu zadovoljavaju potrebe prirodnog ponašanja (kretanje, rovanje, skakanje) u boljoj su kondiciji i otpornije su na bolesti. Životinje organskog sistema proizvodnje, uz odobrenje sertifikacionog tela, mogu da koriste iste pašnjake sa životinjama iz ekstenzivne proizvodnje i vrstama životinja koje nisu navedene Zakonom o organskoj poljoprivredi ukoliko nisu na ispaši u isto vreme.

Ispaša je dozvoljena na pašnjacima koji nisu tretirani u prethodne tri godine ili na pašnjacima koji su tretirani proizvodima odobrenim Pravilnikom.

Ukoliko se ispaša vrši bez vremenskih i prostornih ograničenja, stoka koristi najbolje vrste biljaka stočne hrane u svim sezonama i time:

•Botanički kvalitet pašnjaka opada;

•Povećava se širenje korova;

•Raste pretjerana ispaša;

•Regeneracija pašnjaka je spora;

•Ubrzava se erozija zemljišta i biodiverziteta.

Navedeni nedostaci se mogu izbjeći planiranom ispašom, naime upotrebom rotacije ispaše (sistem plota). Manja rotacija pašnjaka dozvoljava regeneraciju pašnjaka, manje zlostavljanja stoke i niže troškove radne snage. Ukoliko postoji opasnost da masa zelene stočne hrane preraste, potrebno je pokositi travu između dve ispaše.

Rotacija stoke na placu može biti 2-5 dana i zavisi od:

• dužine vegetacije dominantnih biljnih vrsta;

• vremena potrebnog za regeneraciju pašnjaka;

• broja grla po jedinici područja;

• faza laktacije;

• broja placeva za rotaciju;

• smene.

Ukoliko isti pašnjak koriste i goveda i ovce, intenzitet korišćenja se povećava za jednu trećinu u odnosu na ispašu samo goveda. Ovce pasu niže vrste i prema tome poboljšavaju regeneraciju, a smanjuju korov. Takođe, ovce svojim oštrim kopitima vraćaju u zemlju otkinuto busenje trave koje su goveda poremetila i to se smatra jednim od benefita mešovite ispaše.

Na pašnjaku se mora obezbijediti mjesto za pojenje (centralno mjesto za pojenje ili pomjeranje vode).

Područje oko korita je predmet erozije i moguć izvor infekcije i parazita, pa se prema tome preporučuje upotreba mobilnih rezervoara koji su povezani za sistem creva ili rezervoare.

Sastav pašnjaka

Cilj uspostavljanja mešavine travnato-leguminoznog pašnjaka (sejanje trave) je da bi se proizvela visokokvalitetna svježa stočna hrana sa minimalnim razvojem korova. Najpodobnija mešavina je: 60-70% trava, 30-35% leguminoze i 5% ostalo. Mora se kombinovati jednoobrazni tip vegetacije i snage (npr. lucerka i italijanski ljulj su podjednako „jaki“ tipovi).

• Kukuruz za silažu obezbjeđuje 20% više biomase od mešavine ječma i sudanske trave, ali stvara više korova koji predstavlja ozbiljan problem kod ispaše.

• Mešavina zimske pšenoraži i zimske pšenice daje veći prinos u poređenju sa kukuruzom za silažu, sa značajno nižom težinom biomase korova.

• Kombinacija trave i djeteline daje bolji kvalitet nego mješavina žita i lucerke, jer obezbjeđuje neophodnu energiju za životinje.

Sada se sve više zagovara sejanje bilja na travnatim površinama jer se životinje na taj način mogu prirodno zaštititi od parazita, otpornost na bolesti raste i proteini se bolje koriste.

Obrašivanje pašnjaka

Poželjno je dobro drljanje pašnjaka nakon svake ispaše da bi se na ravnomjeran način rasuo izmet i da bi se izbeglo stvaranje bujnih biljnih oaza. Stoka izbjegava takve biljke zbog neprijatnog mirisa amonijaka. Ravnanje zemljišta omogućava košenje zelene stočne hrane bez razuđivanja zemljišta. Pašnjaci se đubre razređenim stajnjakom.

Kompost se može dodati tokom aprila. U skladu sa Pravilnikom, propisana je količina stajnjaka koja se može smanjiti u skladu sa karakteristikama područja, primene drugih azotnih đubriva i količina azota u zemljištu .

Stajnjak je potrebno skladištiti na posebnoj lokaciji radi prevencije zagađenja vode direktnim ispustom, oticanjem i infiltracijom zemljišta.

Skladišteni kapaciteti za stajnjak moraju biti dovoljni za skladište stajnjaka za period duži od godinu dana.

U lošim klimatskim uslovima je poželjno malčovati pašnjak senom ili lišćem.

Biljka visoka 15-25 cm tokom ispaše obezbjeđuje 50% više suve materije u odnosu na biljku visine 7-10 cm.

2.3.3 ZELENA stočna hrana proizvedena na obradivom zemljištu

Različite vrste stočne hrane se mogu proizvoditi na obradivom zemljištu (kukuruz, stočni kelj, repa, stočna repa, stočni grašak, mješavina žita, leguminoze, itd.) One imaju kratku vegetaciju (prosjek 70 dana) i moguće je ostvariti više žetvi tokom jedne sezone. Pogodne su za plodored. Tokom proizvodnje vrsta stočne hrane na obradivom zemljištu (zeleni krmni konvejer) potrebno je poštovati pravila organske proizvodnje povrća.

2.3.4 Gomoljasto korenje kao stočna hrana u organskoj stočarskoj proizvodnji

Gomoljasto korijenje (sočno) kao stočna hrana je rasprostranjena vrsta stočne hrane proizvedena od šećerne repe, rezanaca, krompira i jerusalemske artičoke.

Ove vrste imaju veoma malo proteina i minerala, ali su bogate ugljenim hidratima i lako su varljive.

Stoka rado jede ova hraniva jer su sočna i ukusna. Gomoljasto korijenje se može davati svježe ili se koristiti kao silaža.

• Zbog visokog sadržaja šećera, šećerna repa se daje ne više od 10 kg/grlo/ dan, a u tom slučaju je potrebno dodati Ca i P.

• Stočna repa je mnogo vrednija stočna hrana za stoku i svaka životinja može konzumirati do 40 kg dnevno.

2.3.5 Žitarice, semenke i njihovi proizvodi i nus -proizvodi

Mešavina koncentrata i mješavine minerala i vitamina se mogu koristiti ukoliko su odobreni u Pravilniku o metodama organske stočarske proizvodnje.

Često se čuje da je mleko iz intenzivne proizvodnje prerađeni koncentrat, a mleko iz organske proizvodnje je prerađena trava. Organska proizvodnja dodaje do 40% koncentrovane stočne hrane, a preostalih 60% obroka je ispaša, seno, silaža ili suva kabasta stočna hrana.

Veća količina koncentrovanih hraniva u obroku dovodi do akumulacije kiseline u buragu i čini ga podesnim za patogene bakterije i smanjuje otpornost na razne bolesti.

Veliki kvalitet stočne hrane zadovoljava potrebe životinja za proteinima, a deficit energije, naročito za stoku koja se češće kreće, vodi ka smanjenju proizvodnje mleka, gubitka na težini i padu fizičke kondicije (mobilizuju se rezerve masti). Koncentrovana hraniva se dodaju tokom popodneva da bi se stimulisala ispaša.

2.4 Konzervirana stočna hrana

Da bi se obezbijedila stočna hrana tokom čitave godine neophodno je sačuvati stočnu hranu proizvedenu tokom sezone. Tokom očuvanja je značajno obezbijediti minimalan gubitak kvaliteta i kvantiteta stočne hrane. U tom smislu se obično koristi sušenje ili fermentacija mješavina trave i smanjenja vlage, pH vrednosti i CO2 sadržaja na nivo koji sprečava truljenje i propadanje biomase.

Konzerviranje hrane za stoku organskog porijekla mora jasno biti odvojeno od druge proizvodnje. Sama procedura treba da bude izvršena biološkim, mehaničkim i fizičkim mjerama i bez primjene nedozvoljenih supstanci.

Zabranjeno je koristiti supstance ili metode koji mogu zavarati potrošače vezano za pravo poreklo proizvoda.

Sirovine organskog i drugog porijekla se ne smiju miješati. Neovlašćena upotreba sintetičkih hemijskih rastvarača je zabranjena. Nije dozvoljeno koristiti supstance koje kompenzuju loše sirovine ili tehnološke nedostatke u bilo kojoj fazi proizvodnje, jer se na taj način zavaravaju potrošači.

2.4.1 Priprema i skladištenje sena

Seno je koncentrovana stočna hrana (14 – 18% vlažnosti), koja u kombinaciji sa svežom stočnom hranom (ispaša ili zelena stočna hrana) može biti kompletan i optimalan obrok za stoku. Kvalitet sena zavisi od sastava zelene mase i momenta košenja. Procena oprimalnog momenta košenja se zasniva na optimalnom momentu košenja dominantne sorte trave na pašnjaku. Generalno, najveća hranljiva vrednost se postiže ukoliko se košenje vrši u fazama klasanja kod trave i pojave cvetova u obliku prvog kupastog pupoljka za leguminoze.

Priprema sena

Pokošena trava se suši prirodnim putem (na zemlji ili pomoću oruđa za sušenje) ili veštački (uvene na zemlji i dodatno se suši u zatvorenom).

Mlađe biljke i leguminoze sadrže više vlažnosti od starijih biljaka i trave.

Ukoliko je pokošena trava mokra od kiše, rose, itd. hranljive vrijednosti se ispiraju i počinje truljenje. Razlog smanjenja hranljivih vrednosti često može biti uzrokovan pretjeranim prevrtanjem ili presušivanjem sijena jer se mladi listovi izdanaka i pupoljci koji sadrže najviše hranljivih sastojaka ne mogu pokositi sa površine zemljišta.

Prirodno sušenje sena specijalizovanim oruđem, u poređenju sa sušenjem na površini zemlje je naročito korisno kod loših vremenskih uslova (česte kiše), jer smanjuje gubitke prinosa i kvaliteta sena.

Seno proizvedeno na tim oruđima je skuplje zbog cena oruđa, ali investicije u oruđe se pravda boljim kvalitetom sijena i bržim oporavkom trave nakon košenja i uklanjanjem pokošene mase sa zemljišta.

Opis Način slaganja sena Dužina sušenja

Rozge (brklje)

Prirodne oblice tanjeg prečnika, visine 3-4 m, sa bočnim granama skraćenim na 30-40 cm;

Pokošena masa se slaže od osnove do vrha, veša na bočne grane i uvrši da ne bi kisnula;

Po suvom vremenu 5-6 dana, a po kišnom 2-3 nedjelje;

Baskije

Kombinovane od 3-5 stubova, visine 3-4 m i poprečnih letvi 5-7 m dužine, koje se pričvršćuju sa strane u 4-5 redova na razmak od 40 cm; Provenuta zelena masa (može i direktno pokošena) slaže se odozdo na gore; 6-12 dana, zavisno od vremenskih uslova; posebno pogodne za višegodišnje leguminoze;

Piramide

Sastoji se od tri ili četiri para drvenih oblica, od kojih je jedna duplo duža; veće oblice se pri vrhu izbuše i povežu žicom; manje oblice se povezuju donjim delom za duže oblice na visini od 60 cm; gornji delovi kraćih oblica su slobodni i postavljaju se u horizontalan položaj;

Seno se suši strujanjem vazduha odozdo na gore kroz seno na principu različite temperature sena i spoljnog vazduha; 2-3 nedelje poslije skidanja i spremanja sena, jednostavno se sklope i čuvaju u suvom prostoru za naredni otkos, odnosno godinu;

Kozolci

Između 4-10 stubova visine 5m pričvrsti se 5-8 dugih letvi sa strane; prvi red je na visini od 60 cm, ostali na svakih 40 cm; iznad konstrukcije se postavlja krov na 2 vode; seno se na kozolcima ostaje do upotrebe;

pogodni za područja sa obilnim padavinama; najčešće su stacionarni;

Presle

Sastoje se od 3 jače poluge-nosača visine 3m, na 2 m razmaka; za njih se pričvršćuje 4-5 poprečnih letvi;

postavljaju se u parovima; biljna masa se slaže na presle i seno skida slično kao na baskijama; vrlo su pogodne zbog omogućenog strujanja vazduha ispod presla kroz seno; švedski jahači stubovi do 3 m, se postavljaju u pravoj liniji na razmaku 2,5-3 m, duboko 20-50 cm u pravcu duvanja vetra; linije švedskih jahača su obično dužine 20-50 m, paralelno jedna pored druge na rastojanju 2-3 m; stubovi su izbušeni na visini od 60 cm, sljedeći 30-40 cm, sa 5-6 redova žice, koja se provlači i na krajevima zajednički, sistemom ankera poveže i zategne; žica se zateže nakon ukopavanja ankera pomoću specijalnih mehaničkih zatezača; na dva dužna metra švedskog jahača staje 250-300 kg zelene mase; skidanje suvog sena ide obrnutim redom u odnosu na postavljanje; sušenje na švedskim jahačima ne traje dugo, obično 10-12 dana; ne ometa regeneraciju trave, naročito ako se pažljivo polaže na žicu; gubici hranljive vrednosti biljne mase su najmanji kod sušenja sena;

Veštačko sušenje trave smanjuje gubitke prinosa do 20% u poređenju na prirodno sušenje. Pokošena masa trave se suši u dva koraka: prvi je sušenje na polju gdje se suši do 30% vlažnosti, a drugi je dodatno sušenje u skladištu. Takav način sušenja omogućava da se izbegne obavezno sušenje i brža regeneracija livada. Dodatno sušenje se vrši u skladištima izduvavanjem suvog vazduha pod pritiskom. Naprave za sušenje se instaliraju na podu, a iznad njih se na drvenim gredama smješta prosušeno sijeno. Vazduh (hladan ili topao) se izduvava pod visokim pritiskom i provodne cevi dozvoljavaju da se sva masa podednako suši. Sušenje hladnim vazduhom se primjenjuje kada su uslovi vlažnosti vazduha povoljni (jeftinije), a toplim kod vlažnog, kišovitog vremena.

Kvalitet sena zavisi od efikasnosti skladištenja sena u vreme primene. Pravilno osušeno seno sadrži 16-18% vlažnosti, presiek odsječenog korena je bele boje, lišće je krto, blago savijeno ka vrhu (lišče leguminoza je hrapavo). Skladištenje sena se može obaviti na otvorenom polju (gomila u plastovima) ili u posebnom objektu. Sakupljanje u stogove se najčešće obavlja u blizini štala i ispusta, na dobro osušenom, ravnom zemljištu, zaštićenom od vetra i udaljenom od mogućih zagađivača (puteva, fabrika, skladišta pesticida, itd.).

Ispod stogova sena se postavljaju pirodni izolacioni materijali ili plastična folija da bi se izbeglo propadanje sena zbog kontakta sa vlagom iz zemljišta. Stogovi se koriste u planinskim područjima gdje su vetrovi česti. Stogovi se prave na sledeći način: seno se ostavlja oko centralnog kolca u obliku kupe do visine od 5-7m i prečnika ne većeg od 5 metara. U područjima sa više kišnih padavina, osnova zbog toga treba da bude šira od centralnog dijela stoga. Vrh stoga je prema tome veoma uzak i ima kupast oblik.

Plast je još jedan način skladištenja sena. Plastovi su četvrtastog oblika, dužine 20-50 m, širine 5-8 m i visine 6-8 m. Gomilanje sijena počinje od spoljašnjeg dela ka sredini. Potrebno je voditi računa da zidovi treba da budu ravni i glatki da bi se kiša mogla lako slivati. Potrebno je pokriti plastičnim filmom i stvoriti odvod oko osnove.

Kontrolu uslova sena i obezbijeđenog skladišta je potrebno redovno obavljati, naročito jer truljenje sijena počinje na 30 °C. Ukoliko kontrola temperature pokaže povećanje temperature, hlađenje sijena mora da počne. Ukoliko se primijete znaci propadanja, istrulo sijeno se mora ukloniti od sasušene mase.

Metoda ocene kvaliteta sijena se zasniva na ocjeni botaničkog sastava, fizičkim karakteristikama (trenutka košenja, boje i mirisa, udela biljaka sa krupnim stabljikama, kao i otrovnih vrsta i vrsta koje su sumnjive po pitanju toksičnosti) i hemijskog sastava (sadržaj karetonida, proteina, vlakana i minerala).

2.4.2 Preparati SILAŽE

Silaža nastaje fermetacijom svježe mase zelene stočne hrane. Propagatori biodinamičke proizvodnje silaže tvrde da to nije dobro jer prehrana polusvarenim proizvodima umrtvljuje organe za varenje. Ali u organskoj proizvodnji silaža je iz dana u dan važnija zbog niza prednosti u odnosu na seno: manji gubici suve tvari, više hranljivih sastojaka se sačuva, manje transformisanih hranljivih sastojaka, manje zavisnosti od spoljnih uslova životne sredine, mogućnost konzerviranja vrsti koje se ne mogu sačuvatu kao seno (stočni kelj, kukuruz, itd.), mogućnost obogaćenja industrijskim podproizvodima (pivski proizvodi, šećerna repa).

Ipak, proizvodnja silaže može da uzrokuje veliku štetu za životnu sredinu ukoliko se sa otpadom tokom fermentacije ne postupa ili uništava na propisan način. Naime, u toku fermentacije od 30 t silaže oslobađa se do 1000 litara isceđenog tečnog otpada, što se može uporediti sa količinom izmeta koji proizvede 1.000 ljudi dnevno.

Da bi se sprečilo zagađenje životne sredine (i da bi se dobio sertifikat organskih proizvoda) potrebno je instalirati slivnike i odvode u silose. Njihova uloga je odvod tečnog otpada u nepropustljive bazene (3m/100t silaže). Izgradnja nadstrešnica može takođe smanjiti nadiranje tečnog otpada iz ukopanog silosa.

Postupak pravljenja silaže počinje odmah nakon košenja, sušenjem do 60 ¬ 70% vlage. Pod povoljnim vremenskim uslovima to se može postići za oko 4 sata, a pod većom vlažnosti vazduha za oko 6 sati. Suvi materijal nije pogodan za kompresovanje i silažu. U tom slučaju se takav materijal obično koristi za preparate sena ili kabaste suve tvari.

Fermentaciju uzrokuje bakterija mlečne kiseline (LAB). One transformišu šećer iz biljke u mlečnu kiselinu koja smanjuje pH vrijednost i ometa rad bakterije koja uzrokuje truljenje materije. Sadržaj mlečne kiseline je najveći na pH 4 i pod takvim uslovima silaža se može skladištiti do godinu dana. Međutim, nepravilna procedure prilikom izrade silaže smanjuje pH vrijednost ispod 4 što dovodi do akumulacije amonijaka.

Uspeh pripreme silaže (fermentacija) zavisi od sadržaja šećera u inicijalnom biljnom materijalu i osnova je za ocenu pogodnosti određene biljne vrste za silažu. Ukoliko je sadržaj šećera veći od 10%, fermentacija se neometano sprovodi i pH vrednost od 4 se lako postiže. Azotne supstance, soli kalcijuma i fosfor od organskih kiselina i određeni alkalni joni mogu značajno usporiti fermentaciju/acidifikaciju.

Leguminoze su bogati ovim jedinjenjima za razliku od žita koje nije. Mlade biljke imaju veći procenat razgradivih šećera, ali i više vlage, tako da je najbolji period za košenje kada trava formira cvetove ili kada formira vlati za leguminoze prije formiranja cvetova.

Ukoliko se livada kosi nekoliko puta tokom sezone, prvi otkosi se obično koriste za silažu, dok se ostali koriste za pripremu sijena. Ukoliko je vreme lažno tokom prvog košenja, neophodno je obezbijediti da pokošena trava uvene dodavanjem ugljenohidratne stočne hrane i enzimskih fermenata koji takođe povećavaju sadržaj suve tvari (rezanci repe i kukuruzna krupica).

Fragmentacija inicijalnog materijala poboljšava proces silaže. Veličina fragmentisanih delova zavisi od biljke i životinja kojima je silaža namenjena (manja stoka, istinjeno). Žito i trava se režu na male delove biljke koje imaju meku stabljiku i parenhim u vlatima.

Optimalna temperatura za pripremu silaže je 25-28C, što se postiže prekidom procesa oksidacije (anaerobni uslovi i povećan sadržaj CO2).

Da bi se ubrzao proces silaže neophodno je dodati materije sa većim sadržajem šećera: cijelo zrno pšenice, industrijske nus-proizvode (rezance repe, melasu), fragmentisan krompir, repu, saharozu, melase, rezance repe ili celo zrno pšenice.

Pravilnici o organskoj proizvodnji definišu koji su aditici dozvoljeni u pripremi silaže (Prilog I, dio D, tačka 1.8.). Pored enzima, kvasca i bakterija moguće je dodati mlečnu, mravlju, propionsku i sirćetnu kiselinu. Pomoćna sredstva kao što je morska so, gruba kamena so, surutka, šećer, pulpa šećerne repe, brašno žitarica i melasa je dozvoljeno dodati silaži.Objekti za pripremu silaže mogu biti vertikalni (tornjevi) ili horizontalni silosi (ukopani silosi, jame i površinski silosi).

Dimenzije ukopanih silosa treba da budu prilagođene veličini mašina koje će se koristiti. Ukopani silosi mogu biti izgrađeni od armaturnog betona ili drveta. Dimenzije ukopanih silosa zavise od količne zelene stočne hrane koja je na raspolaganju.

Postavljanje cevi i odvodnih kanala u svakom silosu zavisi od količine sirovina koje će se koristiti za silažu. Obavezno je da postoji sistem ispusta za svaki silos da bi se uklonio tečni otpad i da bi se zaštitila životna sredina od zagađenja tim tečnim otpadom.

Silo-jama je pogodna za topla područja jer je silaža zakopana ispod površine zemlje, tako da je silaža sačuvana od uticaja spoljašnje temperature. Vertikalni silosi se grade tako da je njihova visina 2.5 puta viša u poređenju na njihovu širinu. Mogu biti od betona, drveta ili plastike. Silos za žetvu se gradi od čelika. Unutrašnjost oba tipa silosa je prekrivena zaštitnim materijalima (emajl, plastika, …), prije svega da bi se zaštitio silos od kiselina i korozije.

Balirana silaža

Da bi se smanjila količina tečnog otpada tokom procesa pripeme silaže, prvi korak kod balirane silaže je kosidba, a nakon toga 30-50% materijala se suši) ne više od 72 sata. Ukoliko je sadržaj vlage niži od 30%, gustina bala se smanjuje, ali je rizik od pojave gljiva veći.

Najbolji rezultati se postižu ukoliko je brzina mašine za baliranje podešena na 6 km/h. Dobra gustina bala se postiže okruglim presovanjem ili četvrtastim, a zatim umotavanjem u plastični sloj. Tom radnjom se postižu anaerobni uslovi. Bale kockastog oblika  imaju veću gustinu od okruglih bala, ali mašine za kockaste bale su skuplje nego za okrugle.

Ukoliko se zelena masa isitni na male komade (4.5 cm), moguće je postići veću gustinu bala i lakše je sa takvim balama manipulisati. Međutim, duža vlakna su bolja za ishranu stoke jer stimilušu rad organa za varenje. To se postiže okruglim balama (dužine oko 7 cm). Zbog bolje prikladnosti masi, postoji smanjenje gubitaka manjih komadića u komorama mašine za baliranje (gubitak suve materije).

Period između izrade bala i umotavanja bala u foliju ne treba da bude veći od 6 sati da bi se sprečilo grejanje balirane mase koje nastaje zbog prisustva vazduha. Folija može biti različitog kvaliteta, veličine i boje. Najbolje odgovara bela folija jer se smanjuje zagrevanje silaže sa belom folijom. Tip folije koja se koristi zavisi od kvaliteta i tipa folije i tipa sirovine koja se koristi za silažu. Trava ima nježnu vlat i potrebno nam je manje folije sa manje slojeva nego za silažu pripremljenu od žitarica i leguminoza. Iako više slojeva folije znači više investicija, to takođe znači više bezbjednosti za kvalitet silaže. Balirana silaža treba da se skladišti blizu objekta za ishranu stoke, na zemljištu koje je porozno za vodu, smještena u hladovini i na osnovi koja obezbjeđuje da folija ostane čitava.

Balirana silaža može biti skladištena 6-18 mjeseci, zavisno od kvaliteta pripreme i folije. Ali čak i nakon 6 mjeseci skladištenja, sadržaj proteina se značajno smanjuje, a takođe postoji povećanje iznosa azota i povećanje pH vrednosti. Sve to smanjuje varljivost silaže.

Ocena kvaliteta silaže se vrši na osnovu organoleptičkih i hemijskih karakteristika. Što se tiče organoleptičkih karakteristika, kvalitetna silaža je silaža koja ima žuto-zelenu boju, prijatan kiselkast miris i ukus i konture biljnih organa treba da se razaznaju. Hemijske karakteristike utiču na kvalitet silaže.

Kvalitet silaže je pod velikim uticajem azotnog đubriva. Povećanjem količine azota tokom đubrenja livade, povećava se količina proteina u silaži, a takođe dolazi do povećanja količine mlečne bakterije.

2.4.3 Priprema kabaste suve hrane

Kabasta suva hrana je pripremljena od dobro sjeckane i kompresovane trave ili mešavine trave leguminoza koja sadrži 45-55% vlage. Optimalna vlažnost zelene mase se može odrediti vizuelnom metodom: zelena masa je splasnula, ne šuška i kada se pritisne ne curi.

Kompresija isitnjene i suve zelene mase onemogućava aktivnost bakterije truljenja i pomaže aktivnost bakterije mlečne kiseline. Pravilno pripremljena kabasta suva hrana je kabasta suva hrana koja ima elastično trajanje, miris i hemijski sadržaj su blago modifikovani. Priprema kabaste suve hrane se vrši u posebno izrađenom objektu prečnika 6-7 m i visinom od 12-15 m. Zgrada treba da se što je pre moguće popuni uvenulom masom, maksimalno 3 dana.

2.3.10 DEHIDRIRANA STOČNA HRANA (BRAŠNO I KOLAČ)

Dehidratacijom trave i mješavine trave-leguminoza je moguće postići dobar kvalitet hrane za stoku (brašno i kolač). Takva dehidrirana stočna hrana ima bolji kvalitet nego seno i silaža, pa se gubici smanjuju na minimum. Celokupan proces je mehanizovan.

Za proizvodnju brašna za stoku, pogodni su kukuruz, crvena detelina, lucerka i sudanska trava iz organske proizvodnje. Košenje se vrši odmah pre cvetanja (mala količina celuloze i visokog sadržaja proteina), a zatim se vrši sušenje na vrućem vazduhu. Nakon toga se suva masa melje u fino brašno. Pravilno pripremljen obrok sadrži dovoljno vitamina A, tako da je naročito značajan za zimske obroke.

Travno brašno u ishrani stoke se često upotrebljava kao dio koncentrovanih smeša i pogodno je za gotovo sve tipove životinja. Proces dehidracije se vrši na visokim temperaturama (800 to 1000 °C). Primena đubriva i i otkosa (ciklusa) tokom perioda vegetacije utiče na kvalitet obroka

Unesi svoju email adresu i prijavi se da primaš obaveštenja o najnovijim vestima i dešavanjima na portalu Zemlja.rs Magazin zdravog života.

Preporučujemo još:

Zemlja Magazin

Autor: Zemlja Magazin

Zemlja.rs - Magazin zdravog života okuplja ljubitelje zdrave ishrane i generalno zdravog načina življenja, kao i ljubitelje organske i biodinamičke hrane, pojedince i udruženja koji žele da doprinesu promociji vrednosti zdrave hrane i zdravog načina života u zemlji, regionu i svetu uopšte.

Podeli Post

Ostavi Komentar

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

Možete koristiti ove HTML oznake i atribute: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>